Pnącza to niezwykła grupa roślin, która wnosi do każdego ogrodu i na każdy balkon element magii. Ich zdolność do wspinania się, oplatania i tworzenia zielonych, kwitnących kurtyn pozwala na niezwykłą transformację przestrzeni, dodając jej pionowego wymiaru i niepowtarzalnego klimatu. To prawdziwi architekci zieleni, potrafiący zamienić zwykły, szary mur w tętniącą życiem, kwitnącą ścianę, a pergolę w zaciszny, romantyczny zakątek.
Spis treści
Odkryj zalety kwiatów pnących w aranżacji zielonej przestrzeni
Zanim jednak zagłębimy się w tajniki uprawy, warto uświadomić sobie, dlaczego pnącza są tak cenione przez ogrodników. Ich wszechstronność i liczne zalety sprawiają, że trudno wyobrazić sobie bez nich wiele ogrodowych aranżacji.
Walory estetyczne: To przede wszystkim spektakularne kwiaty, które u wielu gatunków zachwycają barwą, kształtem i zapachem. Do tego dochodzą ozdobne liście, często o ciekawych kształtach, fakturach, a u niektórych gatunków przebarwiające się jesienią na bajeczne kolory. Pnącza dają możliwość tworzenia efektownych zielonych ścian, naturalnych zasłon, malowniczych łuków czy romantycznych altan.
Aspekty praktyczne i funkcjonalne: Pnącza to nie tylko uroda, ale i funkcjonalność. Gęsta ściana zieleni doskonale chroni przed nadmiernym nasłonecznieniem, tworząc przyjemny cień w upalne dni. Stanowi również barierę dla wiatru, kurzu i miejskiego hałasu, zwiększając komfort wypoczynku. Co więcej, pnącza są niezastąpione w zapewnianiu prywatności w ogrodzie czy na balkonie, a także w maskowaniu mniej estetycznych fragmentów architektury, takich jak zniszczone mury czy nieciekawe ogrodzenia.
Korzyści ekologiczne: Decydując się na uprawę pnączy, inwestujemy w bioróżnorodność i zdrowy ekosystem naszego najbliższego otoczenia. Rośliny te, podobnie jak drzewa i krzewy, oczyszczają powietrze z zanieczyszczeń i produkują tlen. Gęsta masa liści pomaga moderować temperaturę otoczenia, tworząc korzystny mikroklimat. Co niezwykle istotne, wiele gatunków pnączy stanowi cenne schronienie oraz źródło pożywienia dla ptaków i pożytecznych owadów, takich jak pszczoły, trzmiele czy motyle, które są niezbędne do zapylania innych roślin w ogrodzie. Wybierając odpowiednie gatunki, możemy aktywnie przyczynić się do zwiększenia bioróżnorodności, czyniąc nasz ogród nie tylko piękniejszym, ale i bardziej „żywym” oraz ekologicznie zrównoważonym.
Wszechstronność pnączy pozwala na kreatywne i funkcjonalne zagospodarowanie nawet niewielkich przestrzeni. W kontekście coraz popularniejszych ogrodów miejskich i balkonów, gdzie każdy centymetr jest na wagę złota, pnącza oferują unikalne rozwiązania problemów przestrzennych, których inne grupy roślin nie są w stanie zapewnić.
ABC Pnączy: Co musisz wiedzieć, zanim zaczniesz?
Zanim zdecydujesz się na konkretny gatunek pnącza, warto poznać podstawowe informacje na temat tej fascynującej grupy roślin. Zrozumienie ich specyfiki ułatwi wybór i późniejszą pielęgnację.
Definicja pnączy i jak rosną
Pnącza to rośliny, zarówno zielne, jak i zdrewniałe, które charakteryzują się zdolnością do wspinania się po różnego rodzaju podporach. Wykształciły w tym celu specjalne organy lub zmodyfikowały istniejące, aby móc efektywnie zdobywać przestrzeń w pionie. Sposób, w jaki pnącze przyczepia się do podpory, jest kluczowy przy wyborze zarówno rośliny, jak i odpowiedniej dla niej konstrukcji. Niewłaściwe dopasowanie może prowadzić do problemów ze wzrostem, a nawet uszkodzenia elewacji czy podpory.
Oto najczęstsze mechanizmy czepiania się:
Korzonki przybyszowe: Wytwarzane wzdłuż pędów, wczepiają się w chropowate powierzchnie, takie jak mury, skały czy kora drzew. Tak rosną na przykład bluszcz pospolity, hortensja pnąca czy milin amerykański. Pnącza te mogą uszkadzać słabe tynki, dlatego warto ocenić stan powierzchni przed ich posadzeniem.
Przylgi na końcach wąsów: Specjalne zgrubienia na końcach wąsów czepnych, które wydzielają lepką substancję, pozwalającą przykleić się nawet do gładkich powierzchni. Typowym przykładem jest winobluszcz.
Owijające się pędy: Pędy rośliny owijają się spiralnie wokół elementów podpory – słupów, prętów, linek. W ten sposób wspinają się m.in. wiciokrzewy, glicynie, niektóre powojniki (np. powojnik górski) czy rdest Auberta. Wymagają one podpór, wokół których mogą się swobodnie owinąć.
Ogonki liściowe czepne: Przekształcone ogonki liściowe owijają się wokół cienkich elementów podpory, takich jak druty siatki czy gałązki innych roślin. Ten mechanizm stosują liczne powojniki.
Wąsy czepne: Specjalne, nitkowate organy, często rozgałęzione, które owijają się wokół podpór. Występują u winorośli, groszku pachnącego czy kobei pnącej.
Pnącza prymitywne/wspierające się: Grupa roślin, która nie posiada wyspecjalizowanych organów czepnych, a jedynie wspiera się o podpory lub wymaga regularnego podwiązywania, aby utrzymać się w pionie. Należą tu na przykład róże pnące czy jagody Goji.
Podstawowy podział pnączy
Pnącza można klasyfikować na wiele sposobów, jednak dla domowego ogrodnika najważniejszy będzie podział ze względu na cykl życiowy i sposób zimowania:
Pnącza jednoroczne: To doskonały wybór dla osób ceniących szybkie efekty i możliwość corocznej zmiany aranżacji. Rośliny te w ciągu jednego sezonu wegetacyjnego wyrastają, kwitną, wydają nasiona i zamierają. Wymagają corocznego wysiewu nasion lub sadzenia rozsady. Są idealne do obsadzania balkonów, tarasów, płotów czy pergoli, gdzie w krótkim czasie stworzą barwną i gęstą osłonę z różnych gatunków roślin pnących. Przykłady to groszek pachnący, kobea pnąca, wilec czy nasturcja. Jednoroczne pnącza często nie mają tak inwazyjnych organów czepnych jak niektóre wieloletnie, co może być zaletą przy delikatnych podporach.
Pnącza wieloletnie: Stanowią długoterminową ozdobę ogrodu, rozrastając się i piękniejąc z każdym rokiem. W tej grupie wyróżniamy różne gatunki roślin pnących do ogrodu.
Pnącza bylinowe to jedne z najpiękniejszych pnączy w ogrodzie. Ich część nadziemna zamiera na zimę, a wiosną roślina odrasta od korzenia. Przykładami są niektóre gatunki powojników bylinowych (np. powojnik całolistny, powojnik mandżurski) czy chmiel zwyczajny. Ta kategoria jest często pomijana przez początkujących ogrodników, a oferuje ciekawe korzyści: coroczny powrót rośliny, jak u typowych bylin, oraz łatwość „resetu” – część nadziemna zamiera, co może być korzystne w przypadku potrzeby zmian aranżacyjnych lub problemów z chorobami.
Pnącza zdrewniałe: Ich pędy drewnieją i utrzymują się na podporach przez zimę, tworząc trwałą strukturę. Do tej grupy należą m.in. glicynia, róże pnące, winobluszcz, większość wiciokrzewów.
Pnącza zimozielone: To niezwykle cenna grupa roślin, które zachowują liście przez cały rok, dzięki czemu stanowią ozdobę i osłonę również w okresie zimowym. Są niezastąpione do tworzenia całorocznych zielonych ścian, zapewniając prywatność i ożywiając ogród, gdy większość roślin traci liście. Do popularnych pnączy zimozielonych należą bluszcz pospolity, niektóre gatunki wiciokrzewów (np. wiciokrzew Henry’ego, wiciokrzew zaostrzony), trzmielina Fortune’a czy akebia pięciolistkowa (która jest półzimozielona – w łagodniejsze zimy utrzymuje liście).
Rodzaje pnączy ogrodowych – które wybrać do swojego ogrodu i na balkon?
Wybór odpowiedniego pnącza to klucz do sukcesu. Poniżej przedstawiamy przegląd najpopularniejszych gatunków, które z powodzeniem można uprawiać w polskich warunkach, zarówno w ogrodzie, jak i na balkonie.
Te pnącza to prawdziwa duma każdego ogrodu, zachwycająca obfitością i urodą kwiatów przez wiele lat.
Glicynia (Wisteria) Niezwykle efektowne pnącze, słynące ze spektakularnych, długich (nawet do kilkudziesięciu centymetrów) groniastych kwiatostanów, które pojawiają się wiosną, zwykle na przełomie maja i czerwca, jeszcze przed rozwojem liści. Kwiaty, w zależności od odmiany, mogą być fioletowe, niebieskie, białe lub różowe i często wydzielają przyjemny, słodki zapach. Glicynia rośnie bardzo silnie, roczne przyrosty mogą wynosić od 1 do 3 metrów, a docelowo osiąga 6-10 metrów wysokości (lub więcej w sprzyjających warunkach). Z tego względu wymaga bardzo mocnych, solidnych podpór, takich jak masywne pergole, trejaże czy specjalne konstrukcje przyścienne. Najlepiej czuje się na stanowiskach słonecznych, ciepłych i osłoniętych od wiatru. Gleba powinna być żyzna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH6.0−6.5). Młode egzemplarze, szczególnie w chłodniejszych rejonach Polski, są wrażliwe na mróz i przez pierwsze kilka lat wymagają starannego okrywania na zimę. Warto pamiętać, że glicynie kupowane jako sadzonki szczepione zakwitają znacznie szybciej (po 2-3 latach) niż te uzyskane z siewu, które na pierwsze kwiaty mogą kazać czekać nawet 10-15 lat. Kluczowym zabiegiem dla obfitego kwitnienia jest regularne i prawidłowe przycinanie. Należy również pamiętać, że wszystkie części glicynii są trujące.
Powojniki (Clematis) To niezwykle zróżnicowana i popularna grupa pnączy, obejmująca setki gatunków i odmian, które różnią się siłą wzrostu, terminem kwitnienia, wielkością, kształtem i barwą kwiatów. Kwiaty mogą być pojedyncze, półpełne lub pełne, w niemal wszystkich kolorach tęczy (z wyjątkiem czysto czarnego i intensywnie niebieskiego u niektórych grup), a ich średnica waha się od kilku do nawet ponad 20 cm. Kwitną, w zależności od grupy i odmiany, od wczesnej wiosny (np. powojniki z grupy Atragene) aż do późnej jesieni (np. niektóre odmiany wielkokwiatowe późno kwitnące czy powojniki z grupy Tangutica). Wysokość, jaką osiągają, również jest zróżnicowana – od niewielkich, około 1-metrowych form bylinowych, po silnie rosnące pnącza dorastające do 6-10 metrów. Większość powojników preferuje stanowiska słoneczne, jednak ich podstawa („nogi”) powinna znajdować się w cieniu, osłonięta przed bezpośrednim nagrzewaniem przez słońce. Można to osiągnąć sadząc u ich podstawy niskie krzewinki lub byliny. Gleba powinna być żyzna, próchnicza, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie od obojętnego do lekko zasadowego (pH6.0−7.5); niektóre gatunki botaniczne tolerują gleby lekko kwaśne. Powojniki są wrażliwe na suszę, dlatego w okresach bezdeszczowych wymagają regularnego podlewania. Do wspinania się wykorzystują ogonki liściowe, którymi owijają się wokół cienkich elementów podpory, takich jak kratki, siatki, tyczki czy gałęzie innych roślin. Kluczowym elementem pielęgnacji powojników jest odpowiednie cięcie, dostosowane do grupy, do której należy dana odmiana (o czym szerzej w dalszej części poradnika). Wiele odmian doskonale nadaje się do uprawy w pojemnikach na balkonach i tarasach.
Róże pnące (Rosa spp.) Uznawane za jedne z najpiękniejszych i najbardziej romantycznych pnączy ogrodowych. Tworzą długie, często elastyczne pędy, obsypane efektownymi kwiatami, które u wielu odmian pięknie pachną. Kwiaty mogą być pojedyncze, półpełne lub pełne, w szerokiej gamie kolorystycznej: od bieli, przez różne odcienie różu, czerwieni, żółci, aż po brzoskwiniowe i pomarańczowe. Kwitną zazwyczaj od późnej wiosny lub wczesnego lata, a wiele odmian powtarza kwitnienie aż do jesieni. Róże pnące nie posiadają własnych organów czepnych, dlatego wymagają solidnych podpór (kratownic, pergoli, łuków, ścian) i regularnego mocowania (podwiązywania) pędów. Najlepiej rosną i najobficiej kwitną na stanowiskach słonecznych i przewiewnych, co pomaga zapobiegać chorobom grzybowym. Gleba powinna być żyzna, głęboko uprawiona, przepuszczalna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (optymalnie pH ok. 6.5, tolerują pH5.5−7.0). Wymagają regularnego nawożenia, zwłaszcza w okresie wzrostu i kwitnienia, oraz odpowiedniego cięcia, które stymuluje tworzenie nowych pędów kwiatowych. Młode rośliny, szczególnie w chłodniejszych rejonach, warto zabezpieczać na zimę. Popularne odmiany to m.in. 'New Dawn’, 'Super Excelsa’, 'Ghislaine De Feligonde’, 'Veilchenblau’, 'John Davies’, 'Alchymist’.
Milin amerykański (Campsis radicans) To egzotycznie wyglądające, silnie rosnące pnącze, które przyciąga wzrok dużymi, trąbkowatymi kwiatami w ognistych barwach – najczęściej pomarańczowymi lub czerwonymi, rzadziej żółtymi. Kwiaty zebrane są w grona na końcach tegorocznych pędów roślin pnących i pojawiają się latem, od lipca do września. Milin rośnie szybko, roczne przyrosty mogą sięgać 2-4 metrów, a docelowo dorasta do 6-10 metrów wysokości. Wspina się za pomocą korzonków przybyszowych, czepiając się chropowatych powierzchni, takich jak mury, pnie drzew czy solidne pergole; wymaga mocnych podpór. Najlepiej rośnie i najobficiej kwitnie na stanowiskach słonecznych, ciepłych i osłoniętych od wiatru. Preferuje gleby żyzne, próchnicze, umiarkowanie wilgotne, lekko gliniaste. Zaczyna kwitnąć zazwyczaj po kilku latach od posadzenia. Młode rośliny mogą być wrażliwe na silne mrozy, dlatego warto je okrywać na zimę, zwłaszcza w chłodniejszych rejonach Polski.
Wiciokrzew (Lonicera spp.) Grupa pnączy cenionych za piękne, często intensywnie pachnące kwiaty, które przyciągają pszczoły, trzmiele i motyle. Kwiaty mają charakterystyczny, rurkowaty kształt i występują w szerokiej gamie kolorów: od białych i kremowych, przez żółte, różowe, aż po czerwone i fioletowe. Kwitną zazwyczaj od późnej wiosny do lata, a niektóre odmiany powtarzają kwitnienie. Wśród wiciokrzewów znajdziemy zarówno gatunki zrzucające liście na zimę, jak i zimozielone (np. wiciokrzew Henry’ego – Lonicera henryi, wiciokrzew zaostrzony – Lonicera acuminata) lub półzimozielone (np. wiciokrzew japoński – Lonicera japonica, znana jako wiciokrzew, jest wyjątkową rośliną pnącą ozdobną.). Preferują stanowiska słoneczne do półcienistych. Gleba powinna być przepuszczalna, umiarkowanie żyzna i wilgotna. Wspinają się, owijając pędami wokół podpór, takich jak pergole, kratownice, siatki czy pnie drzew, co czyni je wyjątkowymi roślinami.
Hortensja pnąca (Hydrangea petiolaris) To wyjątkowe pnącze, idealne do obsadzania cienistych i półcienistych miejsc w ogrodzie, takich jak północne lub wschodnie ściany budynków, mury czy pnie starych drzew. Jej główną ozdobą są duże, białe lub kremowe, baldachowate kwiatostany, które pojawiają się wczesnym latem (czerwiec-lipiec) i są widoczne z daleka. Hortensja pnąca rośnie początkowo wolno, budując silny system korzeniowy, ale po kilku latach (zwykle 3-5) zaczyna intensywnie rosnąć, osiągając nawet 10-20 metrów wysokości jako wyjątkowa roślina. Wspina się za pomocą licznych korzonków przybyszowych, które mocno przytwierdzają się do chropowatych powierzchni, dlatego podpory muszą być solidne. Wymaga gleby żyznej, próchniczej, kwaśnej (lub lekko kwaśnej) i stale umiarkowanie wilgotnej. Jest rośliną mrozoodporną i stosunkowo odporną na choroby. Dodatkową ozdobą są duże, błyszczące, ciemnozielone liście, które jesienią przebarwiają się na piękny, złocistożółty kolor.
Złotokap (Laburnum anagyroides): Chociaż częściej spotykany jako drzewo lub duży krzew, może być prowadzony jako pnącze przy odpowiednich podporach. Wiosną (kwiecień-czerwiec) obsypuje się niezwykle dekoracyjnymi, długimi, zwisającymi gronami intensywnie żółtych kwiatów. Preferuje stanowiska słoneczne, glebę żyzną, świeżą, o odczynie wapiennym. Uwaga: wszystkie części złotokapu są silnie trujące!.
Jaśmin Stefana (Stephanotis floribunda): W polskich warunkach klimatycznych jest to najczęściej roślina doniczkowa, uprawiana latem na zewnątrz, a zimą przechowywana w pomieszczeniu. Jednak niektóre źródła sugerują, że może zimować w gruncie w cieplejszych rejonach kraju przy odpowiednim zabezpieczeniu. Ceniony za piękne, woskowate, intensywnie pachnące, białe lub różowe kwiaty, pojawiające się od czerwca do sierpnia. Dorasta do około 5 metrów. Preferuje stanowiska słoneczne lub częściowo ocienione oraz gleby żyzne i dobrze zdrenowane.
Akebia pięciolistkowa (Akebia quinata): To ciekawe, półzimozielone (w łagodne zimy utrzymuje liście) pnącze o szybkim wzroście (roczne przyrosty 1-3 m, docelowo 5-10 m). Wczesną wiosną (kwiecień-maj) pojawiają się oryginalne, niewielkie, czekoladowo-purpurowe lub bordowe kwiaty o korzennym zapachu, zebrane w grona. Po kwitnieniu mogą zawiązywać się jadalne, choć niezbyt smaczne, fioletowe owoce. Ozdobne są również dłoniaste, pięciolistkowe liście. Akebia jest mało wymagająca, toleruje różne stanowiska (słoneczne, półcieniste, a nawet cieniste) i przeciętne gleby. Owija się pędami wokół podpór.
Rdest Auberta (Fallopia aubertii, syn. Polygonum aubertii): Znany również jako rdestówka bucharska. Jest to jedno z najszybciej rosnących pnączy w naszym klimacie – roczne przyrosty mogą wynosić od 6 do nawet 12 metrów, a docelowo osiąga 12-15 metrów wysokości. Od lipca do października obsypuje się masą drobnych, białych lub lekko zaróżowionych kwiatów, zebranych w długie, luźne wiechy. Jest mało wymagający co do gleby, toleruje nawet podłoża ubogie, ale dla szybkiego wzrostu preferuje gleby zasobne w składniki pokarmowe. Najobficiej kwitnie na stanowiskach słonecznych. Wymaga bardzo silnych i rozległych podpór (np. duże pergole, wysokie ogrodzenia, ściany budynków) oraz regularnego, intensywnego cięcia, aby utrzymać go w ryzach, gdyż jest bardzo ekspansywny i może zagłuszać inne rośliny lub uszkadzać elementy budynków (np. rynny). Zimuje w gruncie, ale w surowsze zimy pędy mogą przemarzać, jednak roślina szybko się regeneruje od korzenia.
Pnącza jednoroczne – błyskawiczna metamorfoza balkonu i ogrodu
Jeśli zależy nam na szybkim efekcie dekoracyjnym lub lubimy co roku zmieniać aranżację balkonu czy fragmentu ogrodu, pnącza jednoroczne są idealnym rozwiązaniem. Wysiane wiosną, w ciągu kilku tygodni potrafią stworzyć gęstą, kwitnącą zasłonę.
Groszek pachnący (Lathyrus odoratus): Klasyka wiejskich ogrodów, ceniona za delikatne, motylkowate kwiaty w szerokiej gamie pastelowych i intensywnych barw (białe, różowe, fioletowe, czerwone, niebieskawe) oraz urzekający, słodki zapach, to gatunki kwitnące, które można wykorzystać w twoim ogrodzie. Osiąga zwykle 1.5-2.5 metra wysokości, wspinając się za pomocą wąsów czepnych. Najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych, w glebie żyznej, przepuszczalnej, umiarkowanie wilgotnej. Regularne usuwanie przekwitłych kwiatostanów stymuluje roślinę do dłuższego i obfitszego kwitnienia. Można go wysiewać wczesną wiosną (marzec-kwiecień) bezpośrednio do gruntu lub przygotować rozsadę w domu (luty-marzec) dla wcześniejszego kwitnienia.
Kobea pnąca (Cobaea scandens) to jedna z roślin pnących, które szybko rosną i dodają uroku ogrodowi. Nazywana również sępotą. To bardzo efektowne i szybko rosnące pnącze jednoroczne, osiągające 3-4 metry długości. Jej największą ozdobą są duże (średnicy ok. 5-7 cm), dzwonkowate kwiaty, początkowo zielonkawe, a następnie przebarwiające się na fioletowo lub rzadziej biało, osadzone na długich szypułkach. Kwitnie obficie od lipca aż do pierwszych przymrozków. Liście są pierzastozłożone, zakończone wąsem czepnym. Najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych, ciepłych, w glebie żyznej, próchniczej i umiarkowanie wilgotnej. Aby przyspieszyć kwitnienie, nasiona warto wysiać już w lutym lub marcu do doniczek na parapecie.
Wilec (Ipomoea spp.): Popularne i łatwe w uprawie pnącze jednoroczne, znane z licznych, lejkowatych (kielichowatych) kwiatów, które otwierają się rano i w dni pochmurne, a zamykają w pełnym słońcu w południe (stąd angielska nazwa „Morning Glory”). Kwiaty występują w wielu barwach – najczęściej purpurowe, fioletowe, różowe, niebieskie, białe, często z kontrastującym gardłem. Wilec rośnie szybko, osiągając 2.5-3.5 metra wysokości, owijając się pędami wokół podpór. Preferuje stanowiska słoneczne i glebę przeciętną lub żyzną, umiarkowanie wilgotną. Jest mało wymagający i doskonale nadaje się do szybkiego obsadzania płotów, siatek, balkonowych balustrad oraz jako rośliny okrywowe.
Inne popularne jednoroczne pnącza:
Tunbergia oskrzydlona (Thunbergia alata): Urocze pnącze, często nazywane „Czarnooką Zuzanną” ze względu na charakterystyczne, żółte lub pomarańczowe kwiaty z ciemnym, prawie czarnym „oczkiem” w środku. Dorasta do 1.5-2 metrów. Kwitnie obficie od czerwca do pierwszych przymrozków. Wymaga stanowiska słonecznego, ciepłego, osłoniętego od wiatru oraz lekkiej, żyznej i wilgotnej gleby o pH 6.0-7.5.
Nasturcja (Tropaeolum majus, Tropaeolum peregrinum – nasturcja kanaryjska): Rośliny o jaskrawych, ciepłych barwach kwiatów (żółte, pomarańczowe, czerwone) i charakterystycznych, tarczowatych liściach. Zarówno kwiaty, jak i młode liście oraz niedojrzałe nasiona są jadalne i mają pikantny smak. Nasturcje rosną szybko, tworząc gęste kobierce lub wspinając się po podporach. Preferują stanowiska słoneczne i glebę umiarkowanie żyzną (na zbyt żyznej słabiej kwitną, tworząc dużą masę zieleni). Nasturcja kanaryjska (T. peregrinum) wyróżnia się drobnymi, kanarkowożółtymi kwiatami o postrzępionych płatkach.
Fasola wielokwiatowa (Phaseolus coccineus): Uprawiana zarówno jako warzywo (młode strąki są jadalne), jak i roślina ozdobna ze względu na efektowne, najczęściej intensywnie czerwone (rzadziej białe lub dwubarwne) kwiaty, zebrane w grona. Rośnie bardzo szybko, osiągając 3-4 metry wysokości, owijając się pędami wokół tyczek, siatek czy pergoli. Preferuje stanowiska słoneczne i glebę żyzną, umiarkowanie wilgotną.
Chmiel japoński (Humulus japonicus): To bardzo silnie i szybko rosnące pnącze jednoroczne (w ciągu sezonu może osiągnąć nawet 6 metrów długości), cenione głównie za duże, dłoniasto klapowane, szorstkie liście. Odmiana 'Variegatus’ ma liście z białymi cętkami i smugami, co czyni ją jednym z najpiękniejszych pnączy. Pod koniec lata pojawiają się niepozorne, szyszkowate owocostany. Chmiel japoński najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych (odmiana 'Variegatus’ preferuje półcień, aby uniknąć przypalania liści) oraz na glebach żyznych, wilgotnych i przepuszczalnych. Doskonale nadaje się do szybkiego zasłaniania dużych powierzchni.
Pnącza o ozdobnych liściach – zieleń i struktura przez cały sezon
Niektóre pnącza, choć mogą również kwitnąć, są cenione przede wszystkim za dekoracyjne liście, które stanowią ozdobę przez większą część roku, a czasem nawet zimą, w tym wiele wieloletnich pnączy ogrodowych.
Bluszcz pospolity (Hedera helix) To klasyczne, zimozielone pnącze, które doskonale sprawdza się w cienistych i półcienistych zakątkach ogrodu. Jego główną ozdobą są skórzaste, błyszczące, ciemnozielone liście, choć istnieje wiele odmian o liściach pstrych (biało- lub żółtoobrzeżonych, marmurkowych), o różnych kształtach i wielkościach. Bluszcz rośnie stosunkowo wolno w pierwszych latach po posadzeniu, ale z czasem tworzy gęste, zwarte pokrycie, mogąc osiągnąć nawet 20-30 metrów wysokości lub długości pędów. Wspina się za pomocą korzonków przybyszowych, które wrastają w chropowate powierzchnie murów, pni drzew czy skał. Jest rośliną długowieczną, bardzo odporną na mróz, zanieczyszczenia powietrza i mało wymagającą co do gleby (choć preferuje podłoża żyzne i wilgotne). Kwitnie dopiero po wielu latach (ok. 10), jesienią, wytwarzając niepozorne, zielonkawe kwiaty, które są cennym źródłem pożytku dla pszczół o tej porze roku. Po kwitnieniu zawiązują się czarne, kuliste owoce, stanowiące pokarm dla ptaków zimą. Uwaga: wszystkie części bluszczu są trujące dla ludzi.
Winobluszcz (Parthenocissus spp.) To grupa silnie rosnących pnączy, cenionych przede wszystkim za spektakularne, jesienne przebarwienia liści, które przybierają odcienie intensywnej czerwieni, purpury i pomarańczu. Najpopularniejsze gatunki to winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia) i winobluszcz trójklapowy (Parthenocissus tricuspidata, często nazywany japońskim). Osiągają one do 20 metrów wysokości, rosnąc bardzo szybko (roczne przyrosty 1-2 m). Winobluszcze są mało wymagające co do gleby i stanowiska – dobrze rosną zarówno w słońcu (gdzie najpiękniej się przebarwiają), jak i w półcieniu czy cieniu. Są odporne na mróz i zanieczyszczenia miejskie. Wspinają się za pomocą wąsów czepnych, które u winobluszczu pięciolistkowego zakończone są niewielkimi przylgami, a u winobluszczu trójklapowego licznymi, silnymi przylgami, pozwalającymi mu przyczepiać się nawet do gładkich murów. Kwiaty są niepozorne, zielonkawe, ale chętnie odwiedzane przez pszczoły, a po nich pojawiają się drobne, granatowoczarne owoce, będące przysmakiem dla ptaków.
Pnącza użytkowe – piękno i smak z własnego ogrodu
Niektóre pnącza łączą w sobie walory ozdobne z możliwością uzyskania smacznych i zdrowych owoców.
Aktinidia (Mini Kiwi – Actinidia arguta, Actinidia kolomikta) To coraz popularniejsze pnącze, rodzące smaczne, niewielkie owoce (wielkością zbliżone do agrestu lub winogron), o gładkiej, jadalnej skórce i smaku przypominającym kiwi. Aktinidia ostrolistna (A. arguta) jest silnie rosnąca (do 8-10 m) i bardzo plenna, natomiast aktinidia pstrolistna (A. kolomikta) rośnie słabiej (do 4 m) i jest ceniona również za dekoracyjne, trójbarwne (zielono-biało-różowe) liście u męskich egzemplarzy. Aktinidie wymagają stanowiska słonecznego, ciepłego i osłoniętego od wiatru oraz żyznej, przepuszczalnej gleby o odczynie lekko kwaśnym (pH5.5−6.5). Większość odmian jest dwupienna, co oznacza, że do uzyskania owoców konieczne jest posadzenie w pobliżu siebie zarówno roślin żeńskich, jak i męskich (jeden zapylacz na kilka roślin żeńskich). Istnieją również odmiany samopylne (np. 'Issai’), które owocują bez zapylacza, choć plon może być mniejszy. Rośliny są mrozoodporne (A. arguta do około −30∘C, A. kolomikta nawet do −40∘C), jednak młode pędy i pąki kwiatowe mogą być uszkadzane przez wiosenne przymrozki. Wymagają solidnych podpór (perhole, trejaże, druty rozpięte między słupkami), po których będą się owijać.
Cytryniec chiński (Schisandra chinensis) To wartościowe pnącze lecznicze i ozdobne, pochodzące z Dalekiego Wschodu. Dorasta do 10 metrów wysokości, owijając się pędami wokół podpór. Wiosną pojawiają się drobne, białe lub kremowe, pachnące kwiaty, a jesienią dekoracyjne, zwisające grona jaskrawoczerwonych jagód. Owoce cytryńca są bogate w witaminy i substancje biologicznie czynne, mają charakterystyczny, kwaskowato-cierpki smak i są wykorzystywane w medycynie naturalnej oraz do produkcji przetworów (soków, dżemów, nalewek). Liście są eliptyczne, ciemnozielone, jesienią przebarwiają się na żółto. Cytryniec preferuje stanowiska półcieniste lub cieniste oraz gleby żyzne, próchnicze, umiarkowanie wilgotne i lekko kwaśne. Jest rośliną mrozoodporną.
Winorośl (Vitis vinifera) Uprawiana od wieków dla smacznych owoców, może być również niezwykle dekoracyjnym pnączem w ogrodzie. Duże, dłoniasto klapowane liście tworzą gęstą osłonę, a jesienią u wielu odmian pięknie się przebarwiają. Wymaga stanowiska słonecznego, ciepłego i osłoniętego oraz żyznej, przepuszczalnej gleby o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Niezbędne jest regularne i prawidłowe cięcie, które wpływa na owocowanie i zdrowotność krzewów. Istnieje wiele odmian deserowych i przerobowych, dostosowanych do uprawy w polskim klimacie, różniących się smakiem, barwą owoców i terminem dojrzewania. Winorośl wspina się za pomocą wąsów czepnych i wymaga solidnych podpór (perhole, trejaże, specjalne konstrukcje przyścienne).
Kwiaty pnące doniczkowe – jakie wybrać do domu i na balkon?
Niektóre pnącza, zwłaszcza te pochodzące z cieplejszych stref klimatycznych, doskonale nadają się do uprawy w pojemnikach w domu, na osłoniętych balkonach czy tarasach. Wiele z nich latem może zdobić zewnętrzne przestrzenie, a na zimę wymaga przeniesienia do pomieszczeń.
Monstera dziurawa (Monstera deliciosa) Imponująca roślina o bardzo dużych, skórzastych, głęboko powcinanych liściach, które u starszych egzemplarzy mają charakterystyczne otwory. Wytwarza długie korzenie powietrzne. Ze względu na swoje rozmiary (osiąga 1-2 m wysokości w uprawie doniczkowej) polecana jest do przestronnych wnętrz, np. salonów, gdzie doskonale komponuje się z nowoczesnym wystrojem.
Epipremnum złociste (Epipremnum aureum) Popularne i bardzo łatwe w uprawie pnącze, znane również jako scindapsus. Tworzy długie pędy z sercowatymi, błyszczącymi liśćmi, często z żółtymi lub kremowymi smugami i plamkami. Rośnie bardzo szybko i może być prowadzone na palikach, kratkach lub swobodnie zwisać. Dobrze znosi różne warunki oświetleniowe, od półcienia po jasne, rozproszone światło (odmiany o pstrych liściach potrzebują więcej światła dla utrzymania wybarwienia). Toleruje okresowe przesuszenie podłoża.
Hoja (Hoya carnosa) Nazywana również woskownicą, ze względu na charakterystyczne, mięsiste, ciemnozielone, błyszczące liście oraz gwiazdkowate, jakby woskowe kwiaty, zebrane w baldachy. Kwiaty, najczęściej białe lub różowe z czerwonym środkiem, wydzielają intensywny, słodki zapach, zwłaszcza wieczorem. Hoja preferuje jasne stanowiska z rozproszonym światłem (unikać bezpośredniego słońca, które może parzyć liście). Nie lubi częstego przestawiania, co może skutkować brakiem kwitnienia. Podlewanie umiarkowane, zimą oszczędne.
Męczennica błękitna (Passiflora caerulea) Egzotyczne pnącze o niezwykle oryginalnych, złożonych kwiatach w odcieniach błękitu, fioletu i bieli, kojarzących się z narzędziami Męki Pańskiej (stąd nazwa). Może kwitnąć od wiosny do jesieni. Wytwarza pędy o długości do 1 metra (w uprawie doniczkowej). Wymaga słonecznego stanowiska i regularnego podlewania. Na balkonach i tarasach często traktowana jako roślina jednoroczna lub zimowana w chłodnym, jasnym pomieszczeniu.
Bugenwilla (Bougainvillea) Bardziej krzew pnący niż typowe pnącze, ale często prowadzona przy podporach, co czyni ją idealną do dekoracji ścian domu. Jej największą ozdobą nie są niepozorne kwiaty, lecz intensywnie wybarwione przykwiatki (podsadki) w kolorach różowym, fioletowym, czerwonym, pomarańczowym lub białym, które utrzymują się bardzo długo. Bugenwilla uwielbia słońce – im więcej światła, tym obficiej „kwitnie”. Wymaga żyznej, przepuszczalnej gleby i regularnego podlewania latem, a oszczędnego zimą. Zimuje w jasnych, chłodnych pomieszczeniach (ok. 5−10∘C).
Porównanie popularnych pnączy ogrodowych
Aby ułatwić wybór odpowiedniego pnącza, poniżej przedstawiono tabelę porównującą kluczowe cechy najpopularniejszych gatunków.
Nazwa pnącza
Typ (wieloletnie/jednoroczne, zdrewniałe/bylinowe, zimozielone)
Siła wzrostu/Wysokość
Okres kwitnienia/Główne walory
Wymagane stanowisko
Podstawowe wymagania glebowe
Mrozoodporność (strefa USDA/opisowa)
Sposób czepiania się
Konieczność cięcia (orientacyjnie) dotyczy również gatunków kwitnących, które rosną w twoim ogrodzie.
Żyzna, przepuszczalna, lekko kwaśna-obojętna (pH ok. 6.5)
5-9 (niektóre wrażliwsze)
Wymagają podwiązywania (pnącza prymitywne)
Tak, coroczne
Milin amerykański
Wieloletnie, zdrewniałe
Silny, 6-10 m
VII-IX, trąbkowate, pomarańczowe/czerwone kwiaty
Słoneczne, ciepłe, osłon.
Żyzna, próchnicza, lekko gliniasta
5-9 (młode wrażliwe)
Korzonki przybyszowe
Tak, coroczne
Wiciokrzew (Lonicera) to gatunek kwitnący, który doskonale sprawdza się w ogrodzie.
Wieloletnie, zdrewniałe (niektóre zimozielone)
Zależnie od gat. 2-6m+
V-VIII, często pachnące, rurkowate kwiaty
Słoneczne, półcieniste
Przepuszczalna, umiarkowanie żyzna
Zależnie od gat. (4-9)
Owijające się pędy
Tak, formujące/odmładzające rośliny pnące są kluczowe dla zdrowego wzrostu ogrodu.
Hortensja pnąca
Wieloletnie, zdrewniałe
Silny (po latach), 10-20m
VI-VII, białe, baldachowate kwiatostany
Cień, półcień
Żyzna, próchnicza, kwaśna, wilgotna
4-8 (mrozoodporna)
Korzonki przybyszowe
Rzadko, w razie potrzeby
Bluszcz pospolity
Wieloletnie, zdrewniałe, zimozielone
Średni-silny, do 20m+
Liście ozdobne cały rok, kwiaty jesienią (stare egz.)
Cień, półcień
Przeciętna, wilgotna, toleruje różne
5-9 (bardzo mrozoodporny)
Korzonki przybyszowe
Rzadko, w razie potrzeby
Winobluszcz
Wieloletnie, zdrewniałe
Bardzo silny, do 20m
Liście pięknie przebarwiające się jesienią
Słoneczne, półcień, cień
Mało wymagający, toleruje różne gleby (pH 5-8)
4-9 (bardzo mrozoodporny)
Wąsy czepne z przylgami
Rzadko, w razie potrzeby
Aktinidia (Mini Kiwi)
Wieloletnie, zdrewniałe
Silny, 4-10m
Owoce jadalne VIII-X, ozdobne liście (A. kolomikta)
Słoneczne, osłonięte
Żyzna, przepuszczalna, lekko kwaśna (pH5.5−6.5)
4-8 (wrażliwa na przymrozki wiosenne)
Owijające się pędy
Tak, coroczne
Groszek pachnący
Jednoroczne
Średni, do 2.5m
VI-IX, pachnące, kolorowe kwiaty
Słoneczne
Żyzna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna
Nie zimuje
Wąsy czepne
Nie (usuwanie przekwitłych)
Kobea pnąca
Jednoroczne (w PL)
Silny, 3-4m
VII-X, dzwonkowate, fioletowe/białe kwiaty
Słoneczne, ciepłe
Żyzna, próchnicza, umiarkowanie wilgotna
Nie zimuje
Wąsy czepne
Nie
Wilec
Jednoroczne
Średni-silny, 2.5-3.5m
VII-IX, kielichowate kwiaty (różne kolory) zdobią wiele roślin pnących ozdobnych.
Słoneczne
Przeciętna lub żyzna, umiarkowanie wilgotna
Nie zimuje
Owijające się pędy
Nie
Rdest Auberta
Wieloletnie, zdrewniałe
Ekstremalnie silny, 12-15m
VII-X, drobne, białe kwiaty w wiechach
Słoneczne
Toleruje różne, preferuje zasobne
4-8 (pędy mogą przemarzać)
Owijające się pędy
Tak, bardzo częste i silne
Wybierając pnącze, warto zwrócić uwagę, że określenie „szybko rosnące” nie zawsze jest równoznaczne z „najlepsze”. Chęć uzyskania szybkiego efektu musi być zrównoważona świadomością potencjalnych problemów z nadmiernym rozrostem i koniecznością regularnego, często intensywnego cięcia, jak w przypadku rdestu Auberta czy winobluszczu. Niektóre gatunki, jak glicynia czy złotokap, a także bluszcz, są toksyczne, co jest istotnym czynnikiem bezpieczeństwa, zwłaszcza w ogrodach, gdzie bawią się dzieci lub przebywają zwierzęta domowe. Warto również pamiętać, że wiele pnączy uznawanych za „pokojowe” może z powodzeniem zdobić latem balkony i tarasy, a odpowiednio przezimowane w pomieszczeniach, będą cieszyć oko przez kolejne sezony, co znacznie poszerza możliwości aranżacyjne dla osób nieposiadających ogrodu.
Zakładamy uprawę pnączy: Krok po kroku do sukcesu
Prawidłowe przygotowanie stanowiska i staranne posadzenie rośliny to fundamenty, które zdecydują o jej zdrowym wzroście i obfitym kwitnieniu w przyszłości. Często te początkowe etapy są ważniejsze niż późniejsze intensywne nawożenie czy skomplikowane zabiegi pielęgnacyjne.
Wybór stanowiska – słońce, cień, a może półcień?
To kluczowy element, od którego zależy powodzenie uprawy. Każdy gatunek pnącza ma swoje specyficzne wymagania świetlne.
Pnącza na stanowiska słoneczne: Większość pnączy kwitnących i owocujących potrzebuje co najmniej 6 godzin bezpośredniego nasłonecznienia dziennie, aby obficie kwitnąć i wydawać plony. Do tej grupy należą m.in. większość róż pnących, glicynia, liczne odmiany powojników wielkokwiatowych, milin amerykański, winorośl, kobea pnąca, groszek pachnący czy wilec. Rdest Auberta również preferuje słońce dla obfitego kwitnienia.
Pnącza do cienia i półcienia: Są idealnym rozwiązaniem do obsadzania mniej nasłonecznionych fragmentów ogrodu, takich jak ściany o wystawie północnej czy wschodniej, miejsca pod koronami drzew lub zacienione patia. W takich warunkach doskonale poradzą sobie: hortensja pnąca, bluszcz pospolity, kokornak wielkolistny, akebia pięciolistkowa, niektóre gatunki i odmiany wiciokrzewów (np. wiciokrzew pomorski, wiciokrzew Tellmana), trzmielina Fortune’a, przywarka japońska, a także niektóre grupy i odmiany powojników (np. powojniki alpejskie, włoskie, czy wybrane odmiany wielkokwiatowe jak 'Nelly Moser’ czy 'Warszawska Nike’).
Osłona od wiatru: Niektóre gatunki, szczególnie te o dużych, delikatnych kwiatach lub liściach (np. glicynia, kobea pnąca, rodochiton), a także te wrażliwsze na niskie temperatury, wymagają stanowisk osłoniętych od silnych, mroźnych wiatrów.
Przygotowanie gleby – jakie podłoże lubią pnącza?
Odpowiednia struktura i skład gleby to kolejny warunek zdrowego rozwoju pnączy.
Ogólne wymagania: Większość pnączy najlepiej rośnie w glebach żyznych, bogatych w próchnicę, przepuszczalnych (aby uniknąć zastoin wody przy korzeniach) i umiarkowanie wilgotnych. Należy unikać gleb bardzo ciężkich, gliniastych i podmokłych, a także skrajnie suchych i jałowych.
Drenaż: Na glebach słabo przepuszczalnych oraz zawsze przy uprawie pnączy w pojemnikach, niezbędne jest wykonanie warstwy drenażowej na dnie dołka lub donicy (np. z keramzytu, grubego żwiru, potłuczonych doniczek), która ułatwi odpływ nadmiaru wody i zapobiegnie gniciu korzeni.
Znaczenie pH gleby: Odczyn gleby ma duży wpływ na przyswajalność składników pokarmowych przez rośliny. Warto zbadać pH gleby w ogrodzie i w razie potrzeby dostosować je do wymagań konkretnego pnącza, lub wybrać gatunki tolerujące istniejące warunki.
Gleby kwaśne (pH3.5−5.5) preferuje np. hortensja pnąca.
Gleby lekko kwaśne (pH5.5−6.5) są odpowiednie dla aktinidii (mini kiwi) czy bluszczu pospolitego.
Gleby o odczynie obojętnym (pH6.5−7.0) lubią np. róże (optymalnie ok. 6.5, tolerują pH5.5−7.0) i wiele powojników.
Gleby zasadowe (pH>7.0) są preferowane przez powojnik tangucki czy złotokap.
Niektóre pnącza, jak winobluszcz, wykazują dużą tolerancję na różne wartości pH (np. pH5−8).
Wzbogacanie gleby: Przed posadzeniem pnączy warto wzbogacić glebę dobrze rozłożonym kompostem lub obornikiem, co poprawi jej strukturę, żyzność i zdolność do zatrzymywania wody.
Sadzenie pnączy – kiedy i jak to zrobić prawidłowo?
Termin i technika sadzenia mają wpływ na przyjęcie się rośliny i jej dalszy rozwój.
Optymalne terminy sadzenia dla najszybciej rosnących pnączy w Polsce to kluczowy aspekt ich uprawy.
Wiosna (marzec-maj): Po ustąpieniu ryzyka silnych przymrozków. Jest to dobry termin dla większości pnączy, zwłaszcza tych bardziej wrażliwych na niskie temperatury.
Jesień (październik-listopad): Dla wielu gatunków pnączy wieloletnich, które są wystarczająco mrozoodporne. Rośliny posadzone jesienią mają czas na wstępne ukorzenienie się przed nadejściem zimy i wiosną szybciej rozpoczynają wegetację. Dodatkową zaletą jest zwykle większa wilgotność gleby o tej porze roku.
Rośliny kupowane w pojemnikach: (z dobrze uformowaną bryłą korzeniową) można sadzić praktycznie przez cały sezon wegetacyjny, od wiosny do jesieni, pod warunkiem zapewnienia im regularnego podlewania, zwłaszcza w okresach upałów i suszy.
Technika sadzenia:
Przygotowanie dołka: Powinien być znacznie szerszy i nieco głębszy niż bryła korzeniowa rośliny, aby zapewnić korzeniom luźne podłoże do rozrastania się.
Głębokość sadzenia: Zazwyczaj pnącza sadzi się na tej samej głębokości, na jakiej rosły w doniczce. Wyjątkiem są np. powojniki wielkokwiatowe, które zaleca się sadzić o 5-10 cm głębiej niż rosły w pojemniku – przysypanie podstawy pędów ziemią chroni je przed uszkodzeniem i stymuluje wyrastanie nowych pędów z uśpionych pąków, co prowadzi do lepszego krzewienia się rośliny.
Odległość od podpory/ściany: Rośliny należy sadzić w pewnej odległości od muru czy konstrukcji wspierającej (zwykle 30-50 cm), aby zapewnić korzeniom miejsce do rozwoju i odpowiednią cyrkulację powietrza wokół podstawy pędów.
Odległość między roślinami: Zależy od siły wzrostu danego gatunku i odmiany oraz od efektu, jaki chcemy uzyskać. Zwykle wynosi od 1 do 2 metrów.
Po umieszczeniu rośliny w dołku, należy delikatnie rozluźnić bryłę korzeniową (jeśli jest zbita), uzupełnić dołek ziemią, lekko ugnieść i obficie podlać.
Przycinanie po posadzeniu: Niektóre pnącza, zwłaszcza te silnie rosnące, warto przyciąć zaraz po posadzeniu (np. rdest Auberta skraca się o 2/3 długości pędów, młode wiciokrzewy o 1/3), co pobudzi je do lepszego krzewienia się od podstawy i tworzenia silniejszego systemu korzeniowego.
Podpory dla pnączy – niezbędne wsparcie dla wzrostu
Większość pnączy do prawidłowego wzrostu i rozwoju potrzebuje odpowiednich podpór. Wybór i montaż konstrukcji wspierającej to nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim funkcjonalności i bezpieczeństwa, zwłaszcza dla silnie rosnących i ciężkich gatunków, takich jak glicynia czy rdest Auberta. Niedoszacowanie siły pnącza może prowadzić do zniszczenia podpory, a w konsekwencji także samej rośliny.
Rodzaje podpór: Wybór jest ogromny i zależy od rodzaju pnącza, jego siły wzrostu, sposobu czepiania się oraz od stylu ogrodu i dostępnego miejsca. Do najpopularniejszych należą:
Pergole: Wolnostojące lub przyścienne konstrukcje, często z zadaszeniem, tworzące zacienione aleje lub miejsca wypoczynku. Idealne dla silnych pnączy jak glicynia, winorośl, róże pnące.
Kratownice (kratki ogrodowe): Płaskie konstrukcje z listew drewnianych, metalowych prętów lub tworzywa, mocowane do ścian, płotów lub jako element pergoli. Nadają się dla powojników, róż pnących, wiciokrzewów.
Trejaże: Ażurowe konstrukcje, często w formie płaskich ścianek lub łuków, stanowiące podporę dla pnączy i element dekoracyjny. Mogą być wykonane z drewna lub metalu.
Siatki ogrodzeniowe: Mogą stanowić podporę dla wielu pnączy, zarówno jednorocznych (groszek, wilec, kobea), jak i wieloletnich (powojniki, niektóre wiciokrzewy, winobluszcz).
Tyczki, paliki, słupy dla roślin pnących ozdobnych: Proste podpory dla mniejszych pnączy lub jako element większych konstrukcji.
Linki, druty: są niezbędne do podtrzymywania roślin pnących. Rozpięte między słupkami lub na ścianach, dobre dla delikatniejszych pnączy owijających się lub czepiających wąsami.
Altany: Konstrukcje ogrodowe, które można pięknie obsadzić pnączami, tworząc zaciszne miejsce wypoczynku.
Mury, ściany budynków, pnie drzew: Naturalne podpory dla pnączy samoczepnych (bluszcz, hortensja pnąca, milin).
Materiały na podpory:
Drewno: Najpopularniejszy materiał, naturalny i estetyczny. Wymaga regularnej impregnacji i konserwacji, aby zabezpieczyć je przed wilgocią i szkodnikami.
Metal (stal, aluminium, żeliwo): Bardzo trwały i odporny na warunki atmosferyczne (zwłaszcza ocynkowany lub malowany proszkowo). Metalowe podpory mogą się jednak silnie nagrzewać w słońcu, co może być niekorzystne dla niektórych pnączy. Konstrukcje żeliwne są często bogato zdobione i bardzo efektowne, ale też najdroższe.
Bambus, tworzywa sztuczne: Lżejsze i często tańsze materiały, odpowiednie dla mniejszych i lżejszych pnączy.
Jak dobrać podporę do rodzaju pnącza:
Pnącza samoczepne (bluszcz, hortensja pnąca, milin amerykański, winobluszcz trójklapowy): Najlepiej czują się na chropowatych murach, ścianach, pniach drzew. Nie potrzebują specjalnych konstrukcji, ale ich wzrost należy kontrolować, aby nie uszkodziły np. rynien czy nie wrastały pod dachówki. Winobluszcz pięciolistkowy i trójklapowy dzięki przylgom mogą wspinać się również po stosunkowo gładkich powierzchniach.
Pnącza owijające się pędami (glicynia, wiciokrzew, akebia, rdest Auberta, niektóre powojniki): Potrzebują elementów, wokół których ich pędy będą mogły się owinąć – słupów, prętów, rurek, grubych lin, gałęzi. Podpora musi być dostosowana do siły wzrostu i masy rośliny – np. glicynia wymaga bardzo mocnych i stabilnych konstrukcji.
Pnącza czepiające się ogonkami liściowymi (większość powojników): Najlepiej sprawdzają się cienkie elementy podpory, takie jak siatki o drobnych oczkach, cienkie pręty kratek, linki, gałązki innych roślin pnących.
Pnącza czepiające się wąsami (winorośl, groszek pachnący, kobea pnąca): Wymagają siatek, kratek, tyczek, sznurków, wokół których ich wąsy będą mogły się owinąć.
Pnącza wymagające podwiązywania (np. róże pnące): Należy zapewnić im solidne kraty, pergole, łuki, do których regularnie przywiązuje się ich długie, sztywne pędy.
Montaż podstawowych konstrukcji:
Pergole: Przy budowie pergoli należy zwrócić uwagę na wybór odpowiedniego miejsca (najlepiej słoneczne i osłonięte od wiatru), prawidłowe wymiary (minimalna wysokość to około 2.5-3 m, aby można było swobodnie pod nią przechodzić; odległość między słupami zwykle 1.7-2.5 m), solidne fundamenty (szczególnie dla ciężkich konstrukcji, zalecana głębokość 80-100 cm) oraz staranny montaż słupów, belek poziomych i poprzecznych, które stworzą „dach” dla pnączy.
Kratownice: Mogą być wolnostojące, osadzone na słupkach, lub mocowane do ścian budynków. Przy montażu naściennym ważne jest zachowanie kilkucentymetrowego dystansu od ściany (za pomocą specjalnych uchwytów lub drewnianych klocków), aby zapewnić odpowiednią cyrkulację powietrza za pnączem i ułatwić mu owijanie się.
Naprowadzanie pnączy na podpory: Młode pędy wielu pnączy, zwłaszcza tych, które same słabo się czepiają lub mają tendencję do pokładania się, należy delikatnie naprowadzać na podporę i przywiązywać (np. miękkim sznurkiem, rafią, specjalnymi zapinkami ogrodniczymi), kierując ich wzrost w pożądanym kierunku. Jest to szczególnie ważne w pierwszych latach uprawy, dopóki roślina nie wytworzy silnej, samonośnej struktury.
Pielęgnacja pnączy przez cały sezon
Aby pnącza zdrowo rosły, obficie kwitły i stanowiły prawdziwą ozdobę ogrodu, wymagają regularnej pielęgnacji przez cały sezon wegetacyjny. Kluczowe zabiegi to odpowiednie podlewanie, nawożenie i przycinanie.
Podlewanie – jak i kiedy nawadniać pnącza?
Woda jest niezbędna do życia każdej rośliny, a pnącza, zwłaszcza te intensywnie rosnące i kwitnące, mogą mieć spore zapotrzebowanie na wilgoć.
Regularność: Systematyczne podlewanie jest szczególnie ważne dla młodych roślin, w pierwszym roku lub dwóch po posadzeniu, zanim dobrze się ukorzenią. Starsze, dobrze zakorzenione egzemplarze wielu gatunków są bardziej odporne na okresowe niedobory wody. Pnącza uprawiane w pojemnikach na balkonach i tarasach wymagają znacznie częstszego podlewania, ponieważ ziemia w doniczkach szybko przesycha, zwłaszcza w upalne dni.
Sposób podlewania: Najlepiej podlewać rośliny obficie, ale rzadziej, tak aby woda dotarła do głębszych warstw gleby, gdzie znajdują się korzenie. Częste, ale płytkie podlewanie sprzyja rozwojowi płytkiego systemu korzeniowego, który jest bardziej podatny na przesuszenie. Należy unikać moczenia liści i kwiatów, kierując strumień wody bezpośrednio na glebę wokół podstawy rośliny. Zraszanie liści, zwłaszcza wieczorem, może sprzyjać rozwojowi chorób grzybowych.
Pora podlewania: Najlepszą porą na podlewanie jest wczesny ranek lub późny wieczór, kiedy temperatura powietrza jest niższa, a parowanie wody z gleby mniejsze. Podlewanie w pełnym słońcu może prowadzić do poparzenia liści.
Odporność na suszę: Niektóre pnącza, po dobrym ukorzenieniu, wykazują znaczną odporność na suszę. Należą do nich np. starsze okazy bluszczu pospolitego czy winobluszczu. Jednak nawet te rośliny będą wdzięczne za podlanie w okresach długotrwałej suszy.
Nawożenie – sekret bujnego kwitnienia i zdrowego wzrostu
Intensywnie rosnące i obficie kwitnące pnącza mają spore zapotrzebowanie na składniki pokarmowe. Regularne nawożenie jest kluczem do ich zdrowego wyglądu i spektakularnych efektów dekoracyjnych.
Kiedy zacząć nawozić: Zazwyczaj nawożenie rozpoczyna się w drugim roku po posadzeniu rośliny, kiedy system korzeniowy jest już dobrze rozwinięty i roślina zaczyna intensywnie rosnąć.
Rodzaje nawozów:
Nawozy organiczne: Są najlepszym wyborem dla pnączy, ponieważ nie tylko dostarczają składników pokarmowych, ale również poprawiają strukturę gleby i jej żyzność. Do najczęściej stosowanych należy kompost, który można rozkładać wokół roślin wczesną wiosną w postaci 2-centymetrowej warstwy. Dobrze sprawdza się również dobrze rozłożony obornik, stosowany co kilka lat (np. co 2 lata dla silnie rosnącego rdestu Auberta).
Nawozy mineralne wieloskładnikowe: Mogą być stosowane jako uzupełnienie nawożenia organicznego. Najlepiej wybierać nawozy o spowolnionym działaniu, które uwalniają składniki stopniowo. Tradycyjne, szybko działające nawozy mineralne najlepiej stosować w kilku dawkach, od wiosny do końca czerwca lub połowy sierpnia, aby nie pobudzać roślin do wzrostu zbyt późno w sezonie, co mogłoby obniżyć ich mrozoodporność.
Nawozy specjalistyczne: Na rynku dostępne są nawozy dedykowane konkretnym grupom roślin pnących, np. nawóz do powojników i innych kwitnących pnączy, nawóz do róż. Zawierają one zbilansowany skład makro- i mikroelementów, dostosowany do specyficznych potrzeb tych roślin. Dla stymulacji kwitnienia i owocowania warto stosować nawozy bogatsze w fosfor i potas, a uboższe w azot (np. dla glicynii, aktinidii).
Czego unikać: Należy unikać przenawożenia, zwłaszcza azotem. Nadmiar azotu stymuluje bujny wzrost liści kosztem kwitnienia i owocowania, a także sprawia, że pędy są bardziej wiotkie, podatne na choroby i uszkodzenia mrozowe.
Terminy i częstotliwość nawożenia: Zależą od gatunku pnącza, jego siły wzrostu, żyzności gleby oraz rodzaju stosowanego nawozu. Pnącza uprawiane w pojemnikach wymagają częstszego i regularniejszego nawożenia, ponieważ składniki pokarmowe są szybciej wypłukiwane z ograniczonej objętości podłoża. Zawsze należy przestrzegać dawek zalecanych przez producenta na opakowaniu nawozu.
Przycinanie pnączy – klucz do pięknych kwiatów i formy
Przycinanie to jeden z najważniejszych, a zarazem często budzących najwięcej obaw, zabiegów pielęgnacyjnych w uprawie pnączy. Prawidłowo wykonane cięcie jest jednak sztuką balansu – zbyt słabe może prowadzić do „łysienia” dolnych partii rośliny i słabego kwitnienia, a zbyt mocne lub wykonane w nieodpowiednim terminie może całkowicie pozbawić nas kwiatów w danym sezonie.
Dlaczego przycinanie jest ważne?
Stymuluje obfite kwitnienie i owocowanie.
Poprawia zdrowotność roślin poprzez zapewnienie lepszej cyrkulacji powietrza wewnątrz korony i usunięcie chorych lub uszkodzonych części.
Odmładza starsze egzemplarze, pobudzając je do wytwarzania nowych, silnych pędów.
Pozwala formować pokrój rośliny, nadając jej pożądany kształt i wielkość.
Ogranicza nadmierny rozrost, co jest szczególnie ważne w przypadku silnie rosnących gatunków.
Pobudza krzewienie się roślin od podstawy, co prowadzi do uzyskania gęstszej i bardziej zwartej formy.
Ogólne zasady i terminy cięcia:
Narzędzia: Do przycinania należy używać zawsze ostrych i czystych narzędzi – sekatora do cieńszych pędów, a piły ogrodniczej do grubszych, zdrewniałych gałęzi. Czyste narzędzia zapobiegają przenoszeniu chorób.
Technika cięcia: Cienkie pędy tnie się zwykle pod lekkim kątem (ok. 45 stopni), około 0.5-1 cm nad zdrowym, dobrze wykształconym pąkiem, najlepiej skierowanym na zewnątrz korony (co sprzyja rozrastaniu się rośliny na boki, a nie do środka). Grubsze gałęzie usuwa się tuż przy tzw. obrączce (charakterystyczne zgrubienie u nasady gałęzi), nie pozostawiając „kikutów”. Rany po cięciu grubszych pędów warto zabezpieczyć maścią ogrodniczą, aby zapobiec infekcjom.
Cięcie sanitarne: Jest to podstawowy rodzaj cięcia, polegający na usuwaniu wszystkich pędów suchych, chorych, uszkodzonych mechanicznie, przemarzniętych lub zaatakowanych przez szkodniki. Wykonuje się je zazwyczaj wczesną wiosną, po ustąpieniu silnych mrozów, kiedy dobrze widać, które części rośliny są żywe, a które nie przetrwały zimy.
Podział pnączy ze względu na termin kwitnienia i sposób cięcia uwzględnia również wieloletnie pnącza ogrodowe. To najważniejsza zasada, którą należy się kierować.
Pnącza kwitnące na pędach tegorocznych: Do tej grupy należą pnącza, które zawiązują pąki kwiatowe na pędach wyrastających w bieżącym sezonie wegetacyjnym. Należą tu m.in. powojniki wielkokwiatowe późno kwitnące (np. z grupy Viticella, Tangutica), powojniki bylinowe, milin amerykański, a z krzewów (choć zasada cięcia jest podobna) hortensje bukietowe i krzewiaste. Te rośliny przycina się silnie wczesną wiosną (luty-marzec), zanim rozpocznie się intensywna wegetacja. Pędy skraca się zwykle na wysokość 20-50 cm nad ziemią, pozostawiając na każdym 2-4 zdrowe pąki, co jest istotne w przypadku roślin szybko rosnących. Takie cięcie stymuluje roślinę do wytworzenia silnych, nowych przyrostów, na których pojawią się kwiaty.
Pnącza kwitnące na pędach zeszłorocznych: To rośliny, które pąki kwiatowe zawiązują latem lub jesienią poprzedniego roku, na pędach, które już przezimowały. Do tej grupy zaliczamy m.in. powojniki wcześnie kwitnące (np. z grupy Atragene, Montana), glicynię, większość róż pnących typu ramblers, a z krzewów forsycję czy migdałka. Te pnącza przycina się bezpośrednio po kwitnieniu. Wiosną wykonuje się jedynie cięcie sanitarne (usuwanie pędów uszkodzonych i przemarzniętych) oraz ewentualnie lekkie cięcie formujące, jeśli jest taka potrzeba. Zbyt silne cięcie wiosenne pozbawiłoby nas kwiatów w danym sezonie.
Specyfika cięcia popularnych gatunków pnączy:
Powojniki (Clematis): Sposób cięcia zależy od grupy, do której należy dana odmiana.
Grupa 1 (wcześnie kwitnące – np. C. alpina, C. macropetala, C. montana): Kwitną na pędach zeszłorocznych, wczesną wiosną. Zasadniczo nie wymagają cięcia. Po kwitnieniu (maj-czerwiec) można jedynie usunąć przekwitłe kwiatostany i skrócić pędy, jeśli roślina nadmiernie się rozrosła lub wymaga prześwietlenia.
Grupa 2 (wielkokwiatowe wcześnie kwitnące – np. 'Nelly Moser’, 'The President’, 'Dr Ruppel’): Kwitną dwukrotnie – najpierw wiosną/wczesnym latem na pędach zeszłorocznych, a następnie latem/jesienią na pędach tegorocznych. Wymagają słabego cięcia wczesną wiosną (luty-marzec). Wszystkie pędy skraca się na jednakowej wysokości, od 100 do 150 cm nad ziemią, usuwając części uszkodzone i słabe.
Grupa 3 (wielkokwiatowe późno kwitnące – np. 'Polish Spirit’, 'Ville de Lyon’, powojniki z grupy Viticella, Tangutica, Texensis, powojniki bylinowe z grupy Integrifolia i Heracleifolia): Kwitną latem i jesienią na pędach tegorocznych. Wymagają silnego cięcia wczesną wiosną (luty-marzec). Pędy zdrewniałe tnie się na wysokość 20-50 cm nad ziemią, nad 2-3 parą pąków. Powojniki bylinowe (których pędy nie drewnieją) tnie się tuż przy ziemi (5-10 cm).
Wszystkie nowo posadzone powojniki, niezależnie od grupy, w pierwszym roku po posadzeniu zaleca się przyciąć na wysokość około 30-40 cm nad ziemią, aby pobudzić je do silniejszego krzewienia się od podstawy.
Róże pnące (Rosa spp.): Sposób cięcia zależy od tego, czy róża kwitnie raz w sezonie, czy powtarza kwitnienie.
Róże pnące typu Ramblers (kwitnące raz w sezonie, zwykle bardzo obficie, na pędach zeszłorocznych): Główne cięcie wykonuje się latem, zaraz po zakończeniu kwitnienia. Usuwa się wtedy u podstawy wszystkie pędy, które kwitły, a pozostawia młode, silne przyrosty, które zakwitną w przyszłym roku. Wiosną wykonuje się jedynie cięcie sanitarne, usuwając pędy przemarznięte, chore i uszkodzone.
Róże pnące typu Climbers (powtarzające kwitnienie, kwitnące zarówno na pędach zeszłorocznych, jak i tegorocznych): Główne cięcie wykonuje się wczesną wiosną (kwiecień), po zdjęciu osłon zimowych i ustąpieniu silnych mrozów. Usuwa się 1-2 najstarsze, zdrewniałe pędy główne u podstawy, aby zrobić miejsce dla młodszych. Pędy boczne skraca się, pozostawiając na każdym 2-5 zdrowych oczek (ok. 30-40 cm długości), co sprzyja zdrowemu wzrostowi roślin pnących. Przez cały sezon usuwa się przekwitłe kwiatostany, co stymuluje roślinę do dalszego kwitnienia. Pierwsze silniejsze cięcie formujące wykonuje się zwykle w czwartym roku po posadzeniu.
Glicynia (Wisteria), jedno z najpiękniejszych pnączy ozdobnych, zachwyca swoim wyglądem. Aby obficie kwitła, wymaga regularnego cięcia dwa razy w roku.
Cięcie letnie (lipiec-sierpień): Jest to najważniejsze cięcie, stymulujące tworzenie pąków kwiatowych na przyszły sezon. Wszystkie tegoroczne, długie przyrosty (tzw. „bicze”) skraca się, pozostawiając na każdym około 4-5 pąków (ok. 15-20 cm od nasady). Usuwa się również pędy słabe i cienkie.
Cięcie wiosenne (marzec-kwiecień, w stanie bezlistnym, gdy pąki są już lekko nabrzmiałe) roślin pnących. Ma charakter porządkowy i korygujący. Usuwa się pędy przemarznięte, uszkodzone, chore oraz te, które nadmiernie zagęszczają koronę. Pędy boczne, które wyrosły z pąków pozostawionych po cięciu letnim, skraca się nad 2-3 dobrze wykształconym pąkiem kwiatowym.
Hortensja pnąca (Hydrangea petiolaris): Zazwyczaj nie wymaga regularnego cięcia, ponieważ rośnie stosunkowo wolno i najlepiej wygląda, gdy ma naturalnie uformowaną, gęstą koronę. Jeśli jednak nadmiernie się rozrośnie lub konieczne jest usunięcie starych, uszkodzonych czy przemarzniętych pędów, cięcie najlepiej wykonać wczesną wiosną (marzec).
Bluszcz pospolity (Hedera helix): Nie potrzebuje systematycznego cięcia. Przycina się go jedynie wtedy, gdy zbyt mocno się rozrośnie, wrasta w niepożądane miejsca (np. rynny, okna) lub gdy chcemy uformować z niego określony kształt (np. żywopłot, rzeźbę ogrodową). Bardzo dobrze znosi cięcie. Pojedyncze pędy można usuwać przez cały rok, natomiast większe cięcie formujące najlepiej przeprowadzić wiosną.
Winobluszcz (Parthenocissus spp.): Podobnie jak bluszcz, nie wymaga corocznego cięcia, chyba że staje się zbyt ekspansywny lub chcemy go odmłodzić. Cięcie sanitarne (usuwanie uschniętych i uszkodzonych gałązek) wykonuje się wczesną wiosną (marzec-kwiecień). Pędy można skracać w maju, ale winobluszcz jest na tyle żywotny, że znosi cięcie praktycznie przez cały sezon, aż do września. Należy uważać, aby nie dopuścić do wrastania pędów pod dachówki czy do rynien.
Milin amerykański (Campsis radicans): Kwitnie na pędach tegorocznych, dlatego wymaga corocznego cięcia wczesną wiosną, przed ruszeniem wegetacji. Skraca się wtedy zeszłoroczne pędy, na których były kwiaty, pozostawiając na każdym kilka pąków, z których wyrosną nowe, kwitnące przyrosty. Usuwa się również pędy przemarznięte, słabe i suche. Młode rośliny po posadzeniu warto skrócić o około 1/3 długości (na wysokość ok. 15 cm), aby pobudzić je do krzewienia.
Wiciokrzew (Lonicera spp.): Sposób cięcia zależy od gatunku i odmiany. Młode rośliny przez pierwsze 2-3 lata po posadzeniu warto skracać o około 1/3 długości pędów wczesną wiosną, aby pobudzić je do zagęszczania się od podstawy. Starsze egzemplarze wielu gatunków (np. wiciokrzew japoński, Tellmana, pomorski) wymagają jedynie cięcia sanitarnego (usuwanie pędów chorych i uszkodzonych) oraz co kilka lat cięcia odmładzającego, polegającego na silniejszym skróceniu najstarszych pędów. Niektóre gatunki, jak wiciokrzew Browna, z reguły nie potrzebują regularnego cięcia. Silniejsze cięcie stosuje się u wiciokrzewu Heckrotta i wiciokrzewu przewiercienia.
Kalendarz przycinania popularnych pnączy
Nazwa pnącza
Rodzaj cięcia
Optymalny termin
Krótka instrukcja/Cel cięcia
Powojniki (Clematis) Gr.1
Brak regularnego cięcia / lekkie korygujące
Po kwitnieniu (V-VI)
Usuwanie przekwitłych kwiatostanów roślin pnących, skracanie zbyt długich pędów.
Powojniki (Clematis) Gr.2
Słabe cięcie
Wczesna wiosna (II-III)
Skracanie wszystkich pędów na wys. 100-150 cm, usuwanie martwych i słabych części. Stymulacja kwitnienia na pędach zeszłorocznych i tegorocznych.
Powojniki (Clematis) Gr.3
Silne cięcie
Wczesna wiosna (II-III)
Skracanie wszystkich pędów na wys. 20-50 cm (zdrewniałe) lub tuż przy ziemi 5-10 cm (bylinowe). Stymulacja wzrostu nowych pędów, na których pojawią się kwiaty.
Róże pnące (Ramblers)
Główne po kwitnieniu / sanitarne
Lato (po kwitnieniu) / Wczesna wiosna (IV)
Latem: usuwanie u podstawy pędów, które kwitły, jest ważne dla pielęgnacji roślin pnących. Wiosną: usuwanie pędów przemarzniętych, chorych.
Róże pnące (Climbers)
Formujące / sanitarne
Wczesna wiosna (IV)
Usuwanie 1-2 najstarszych pędów głównych, skracanie bocznych na 2-5 oczek. Usuwanie przekwitłych kwiatostanów w sezonie.
Młode: skracanie o 1/3 dla zagęszczenia. Starsze: cięcie odmładzające co kilka lat. Niektóre gatunki roślin pnących, np. L. heckrotta) wymagają silniejszego cięcia.
Pamiętajmy, że intensywnie rosnące i kwitnące pnącza, zwłaszcza te uprawiane w pojemnikach, mają zwiększone zapotrzebowanie nie tylko na składniki odżywcze, ale również na wodę. Dlatego regularne podlewanie i nawożenie są ze sobą ściśle powiązane i oba te zabiegi są kluczowe dla utrzymania roślin w dobrej kondycji. Samo podlewanie bez odpowiedniego zasilania (lub odwrotnie) może nie przynieść oczekiwanych rezultatów, szczególnie w przypadku bardziej wymagających gatunków.
Pnącza na balkonie i tarasie – zielona oaza w mieście
Nawet jeśli nie dysponujemy ogrodem, możemy cieszyć się urokiem pnączy, uprawiając je w pojemnikach na balkonach i tarasach. Odpowiednio dobrane gatunki i staranna pielęgnacja pozwolą stworzyć efektowną, zieloną oazę nawet na niewielkiej przestrzeni. Uprawa pnączy na balkonie wymaga jednak większej uwagi i staranności w pielęgnacji (zwłaszcza jeśli chodzi o podlewanie, nawożenie i zimowanie) niż w gruncie, ze względu na ograniczone i mniej stabilne warunki panujące w pojemniku.
Wybór gatunków do uprawy w pojemnikach
Do uprawy w donicach nadaje się wiele gatunków pnączy, zarówno jednorocznych, jak i wieloletnich.
Pnącza jednoroczne: Są doskonałym wyborem, jeśli zależy nam na szybkim efekcie i corocznej zmianie aranżacji. Do najpopularniejszych należą: groszek pachnący, kobea pnąca, wilec, nasturcja, tunbergia oskrzydlona, fasola ozdobna.
Pnącza wieloletnie mrozoodporne (lub te, które można przezimować):
Powojniki (Clematis): Wiele odmian, zwłaszcza te o mniejszej sile wzrostu lub bardziej kompaktowym pokroju, z powodzeniem można uprawiać w odpowiednio dużych pojemnikach. Szczególnie polecane są odmiany z grupy Atragene (np. 'Constance’, 'Frankie’ – są mało wymagające i w pełni mrozoodporne), niektóre odmiany z grupy Viticella (np. 'Błękitny Anioł’, 'Emilia Plater’, 'Polish Spirit’ – obficie kwitnące i odporne) oraz wybrane, bardziej kompaktowe odmiany wielkokwiatowe. Powojniki w donicach są dość „żarłoczne” i wymagają regularnego nawożenia.
Róże pnące (Rosa spp.): Wybieramy odmiany o mniejszej sile wzrostu i bardziej kompaktowym pokroju. Konieczne są duże i głębokie donice (minimum 30-50 litrów), aby zapewnić korzeniom odpowiednią przestrzeń i ochronę przed mrozem.
Bluszcz pospolity (Hedera helix): Odmiany o wolniejszym wzroście i bardziej dekoracyjnych liściach doskonale sprawdzą się w pojemnikach, tworząc zimozieloną osłonę.
Wiciokrzewy (Lonicera spp.): Mniejsze gatunki i odmiany, np. niektóre formy wiciokrzewu japońskiego, mogą być uprawiane w donicach.
Hortensja pnąca (Hydrangea petiolaris): Może rosnąć w bardzo dużych pojemnikach, preferuje stanowiska cieniste lub półcieniste.
Milin amerykański (Campsis radicans): Wymaga dużych i solidnych pojemników oraz słonecznego stanowiska. W chłodniejszych rejonach może być konieczne zimowanie w chłodnym pomieszczeniu, aby zabezpieczyć korzenie przed przemarznięciem.
Glicynia (Wisteria): Uprawa w pojemniku jest możliwa, ale bardzo wymagająca. Potrzebne są bardzo duże, masywne donice (tzw. kubły) oraz staranna pielęgnacja, regularne cięcie formujące i zabezpieczenie na zimę. Polecana raczej na duże, słoneczne tarasy niż typowe balkony.
Trzmielina Fortune’a (Euonymus fortunei): Niewielkie, zimozielone pnącze (lub krzew płożący) o dekoracyjnych, często pstrych liściach. Dobrze znosi uprawę w pojemnikach.
Jaśmin Stefana (Stephanotis floribunda): Jak wspomniano wcześniej, w naszym klimacie głównie jako roślina doniczkowa, ale może być uprawiany w pojemnikach na zewnątrz latem.
Męczennica (Passiflora caerulea): Idealna na słoneczne balkony. Wymaga zimowania w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (ok. 5−10∘C).
Rodochiton (Rhodochiton atrosanguineus): Efektowne pnącze o dzwonkowatych, fioletowo-czarnych kwiatach i sercowatych liściach. Na słoneczne, osłonięte balkony. Zimuje w jasnym, chłodnym pomieszczeniu.
Specyfika uprawy w donicach
Uprawa pnączy w pojemnikach rządzi się swoimi prawami. Ograniczona przestrzeń dla korzeni i szybsze zmiany warunków w podłożu wymagają szczególnej uwagi.
Podłoże: Powinno być lekkie, żyzne i dobrze przepuszczalne. Można użyć gotowej ziemi do roślin kwitnących lub balkonowych, warto też dodać kompostu lub hydrożelu, który pomoże utrzymać wilgoć w sadzonkach pnączy. Niezbędna jest warstwa drenażu na dnie donicy (np. z keramzytu, grubego żwiru), aby zapobiec zastoinom wody i gniciu korzeni.
Wielkość i rodzaj pojemnika: Donica musi być odpowiednio duża i głęboka, aby pomieścić system korzeniowy pnącza i zapewnić mu stabilność. Dla silniej rosnących gatunków, jak róże pnące czy małe formy glicynii, potrzebne będą pojemniki o pojemności co najmniej 30-50 litrów, a nawet większe. Warto wybierać donice mrozoodporne (np. z terakoty, betonu, grubego tworzywa), które lepiej ochronią korzenie zimą. Wybór odpowiedniej wielkości i rodzaju donicy jest równie ważny jak wybór samego pnącza dla jego zdrowia i przetrwania zimy na balkonie.
Podlewanie i nawożenie: Ziemia w doniczkach przesycha znacznie szybciej niż w gruncie, dlatego pnącza balkonowe wymagają częstszego, a w upalne dni nawet codziennego podlewania. Również składniki pokarmowe są szybciej zużywane i wypłukiwane, dlatego konieczne jest regularne nawożenie przez cały sezon wegetacyjny, zwykle co 1-2 tygodnie, nawozami płynnymi lub wolno działającymi, przeznaczonymi dla roślin kwitnących lub pnączy.
Podpory: Należy zapewnić stabilne podpory, dostosowane do siły wzrostu i sposobu czepiania się pnącza. Mogą to być kratki, tyczki bambusowe, niewielkie pergole zamontowane w donicy lub przymocowane do ściany balkonu czy balustrady.
Zimowanie: To największe wyzwanie w uprawie wieloletnich pnączy na balkonie. Korzenie w donicach są znacznie bardziej narażone na przemarzanie niż te rosnące w gruncie. Dlatego przed nadejściem mrozów donice należy odpowiednio zabezpieczyć – owinąć je materiałem izolacyjnym (np. styropianem, agrowłókniną, jutą, matami słomianymi, folią bąbelkową), postawić na warstwie izolacji od podłoża (np. na styropianowej płycie). Podstawę pędów można obsypać kopczykiem z kory lub ziemi. Wrażliwsze gatunki (np. męczennica, bugenwilla, rodochiton, a także młode okazy mniej odpornych pnączy wieloletnich) najlepiej przenieść na zimę do chłodnego (temperatura w granicach 0∘C do +5∘C, maksymalnie +10∘C), jasnego pomieszczenia, takiego jak nieogrzewany garaż, piwnica z oknem czy weranda. Należy pamiętać o sporadycznym podlewaniu roślin zimujących w pomieszczeniach, aby bryła korzeniowa całkowicie nie wyschła.
Inspiracje i pomysły na aranżacje
Pnącza na balkonie dają nieograniczone możliwości aranżacyjne. Można z nich tworzyć wyjątkowe rośliny pnące, które będą ozdobą każdego ogrodu.
Zielone ściany: Gęsto posadzone pnącza na kratkach lub siatkach przymocowanych do ścian stworzą efektowną, żywą przegrodę.
Osłony od sąsiadów i ulicy: Zapewnią prywatność i intymność.
Kwitnące kaskady: Pnącza o zwisających pędach (np. niektóre odmiany nasturcji, dichondra 'Silver Falls’) posadzone w wiszących pojemnikach lub skrzynkach na balustradach.
Zielone dachy nad miejscem wypoczynku: Pnącza poprowadzone na niewielkiej pergoli lub konstrukcji nad częścią balkonu stworzą przyjemny cień.
Kolorowe akcenty: Pojedyncze, efektownie kwitnące pnącza w ozdobnych donicach mogą stanowić główny punkt dekoracyjny balkonu oraz uzupełniać rośliny okrywowe w twoim ogrodzie.
Szybko rosnące pnącza – ekspresowe zazielenienie przestrzeni
Często zależy nam na szybkim uzyskaniu efektu zielonej ściany, osłonięciu nieestetycznego płotu czy stworzeniu cienistego zakątka. W takich sytuacjach niezastąpione są pnącza charakteryzujące się bardzo szybkim tempem wzrostu. Należy jednak pamiętać, że „szybko rosnące” nie zawsze oznacza „najlepsze” dla każdej sytuacji. Wybór takiego pnącza powinien być kompromisem między oczekiwanym tempem wzrostu a jego docelową wielkością, ekspansywnością i wymaganiami pielęgnacyjnymi.
Gatunki idealne do szybkiego osłaniania płotów, murów, pergoli
Rdest Auberta (Fallopia aubertii): Absolutny rekordzista pod względem tempa wzrostu w naszym klimacie. Roczne przyrosty mogą sięgać od 6 do nawet 12 metrów, a docelowo pnącze osiąga 12-15 metrów wysokości. Tworzy gęstą masę zielonych, sercowatych liści i obsypuje się chmurą drobnych, białych lub lekko zaróżowionych kwiatów od lipca do października. Jest mało wymagający co do gleby, ale najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych. Ze względu na swoją ekspansywność wymaga bardzo silnych i rozległych podpór oraz regularnego, intensywnego cięcia, aby utrzymać go w ryzach i zapobiec zagłuszaniu innych roślin czy uszkadzaniu elementów budynków.
Winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia) i trójklapowy (Parthenocissus tricuspidata) to rośliny pnące, które tworzą dużą masę zieleni. Oba gatunki rosną bardzo szybko, przyrastając rocznie około 1-2 metry i osiągając docelowo do 20 metrów. Są cenione za piękne, dłoniasto złożone liście, które jesienią spektakularnie przebarwiają się na odcienie czerwieni i pomarańczu. Są mało wymagające, tolerują różne stanowiska i gleby. Winobluszcz pięciolistkowy czepia się podpór za pomocą wąsów zakończonych przylgami, natomiast winobluszcz trójklapowy ma silniejsze przylgi, dzięki którym może wspinać się nawet po gładkich murach.
Akebia pięciolistkowa (Akebia quinata): To półzimozielone pnącze również charakteryzuje się szybkim wzrostem, przyrastając 1-3 metry rocznie. Tworzy oryginalne, czekoladowo-purpurowe, pachnące kwiaty wiosną.
Chmiel japoński (Humulus japonicus) – jednoroczny, oraz chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) – bylina: Oba gatunki rosną bardzo szybko, w ciągu jednego sezonu potrafią pokryć znaczną powierzchnię. Chmiel japoński może osiągnąć nawet 6 metrów długości.
Niektóre wiciokrzewy: Na przykład wiciokrzew japoński (Lonicera japonica) czy wiciokrzew Henry’ego (Lonicera henryi) mogą przyrastać 1-2 metry rocznie, szybko tworząc gęstą osłonę.
Powojnik tangucki (Clematis tangutica): Ten gatunek powojnika charakteryzuje się rocznym przyrostem dochodzącym do 3 metrów. Kwitnie latem, wytwarzając żółte, dzwonkowate kwiaty, a po nich ozdobne, puszyste owocostany.
Kobea pnąca (Cobaea scandens) – jednoroczna roślina szybko rosnąca. W ciągu jednego sezonu potrafi osiągnąć 3-4 metry długości, szybko pokrywając pergole czy siatki.
Wilec (Ipomoea spp.) – jednoroczny: Również szybko rośnie, owijając się wokół podpór i tworząc kwitnącą zasłonę.
Zalety i wady szybkiego wzrostu
Niewątpliwą zaletą szybko rosnących pnączy jest możliwość uzyskania efektu zielonej ściany lub zacienionego zakątka w stosunkowo krótkim czasie. Jest to szczególnie cenne przy zakładaniu nowego ogrodu lub gdy chcemy szybko osłonić się od sąsiadów czy nieestetycznego widoku. Jednak szybki wzrost często idzie w parze z dużą ekspansywnością i koniecznością częstszego oraz bardziej radykalnego przycinania, aby utrzymać roślinę w pożądanych ramach i zapobiec jej wymknięciu się spod kontroli. Niektóre silnie rosnące pnącza, jak rdest Auberta, mogą być wręcz inwazyjne, zagłuszając słabsze rośliny rosnące w pobliżu lub uszkadzając lekkie konstrukcje czy elementy budynków. Dlatego przed wyborem bardzo szybko rosnącego pnącza należy dokładnie rozważyć, czy dysponujemy odpowiednią przestrzenią, solidnymi podporami i czy jesteśmy gotowi na regularną pielęgnację.
Ochrona pnączy przed zimą – jak przygotować rośliny na mrozy?
Zima to trudny okres dla wielu roślin ogrodowych, a pnącza, ze względu na swoją specyfikę, mogą być szczególnie narażone na uszkodzenia mrozowe. Odpowiednie przygotowanie ich do zimy jest kluczowe dla przetrwania i dobrej kondycji w kolejnym sezonie. Warto pamiętać, że mrozoodporność pnączy nie jest wartością absolutną i zależy od wielu czynników: gatunku i odmiany, wieku rośliny, jej ogólnej kondycji, stanowiska (czy jest osłonięte, czy wystawione na mroźne wiatry), a także od mikroklimatu panującego w danym ogrodzie i przebiegu konkretnej zimy. Prawidłowe przygotowanie pnączy do zimy zaczyna się już latem – unikanie późnego nawożenia azotem (które pobudza wzrost młodych, wrażliwych pędów) oraz dbanie o zdrowie rośliny przez cały sezon wegetacyjny znacznie zwiększa jej szanse na pomyślne przezimowanie.
Mrozoodporność poszczególnych gatunków i strefy mrozoodporności w Polsce
Przed wyborem pnącza warto sprawdzić jego mrozoodporność i dopasować ją do strefy klimatycznej, w której znajduje się nasz ogród. W Polsce wyróżnia się kilka stref mrozoodporności USDA (United States Department of Agriculture). Większość obszaru kraju znajduje się w strefie 6 (dzielonej na podstrefy 6a: od −23.3∘C do −20.6∘C oraz 6b: od −20.5∘C do −17.8∘C). Najzimniejsze regiony, takie jak Suwalszczyzna i Tatry, należą do strefy 5 (5a: od −28.9∘C do −26.1∘C; 5b: od −26.0∘C do −23.4∘C). Zachodnia część Polski jest zazwyczaj cieplejsza i może być zaliczana do strefy 7 (7a: od −17.7∘C do −15.0∘C; 7b: od −14.9∘C do −12.2∘C).
Pnącza bardzo mrozoodporne: Zwykle nie wymagają specjalnego okrywania na zimę, gdy rosną w gruncie w większości regionów Polski. Należą do nich m.in.: bluszcz pospolity, winobluszcz pięciolistkowy, rdest Auberta (choć jego młode pędy mogą przemarzać, korzenie są odporne), hortensja pnąca, powojnik tangucki, niektóre gatunki wiciokrzewów (np. wiciokrzew zaostrzony), aktinidia ostrolistna (znosi mrozy do −30∘C) i aktinidia pstrolistna (nawet do −40∘C).
Pnącza wymagające okrycia: Szczególnie młode egzemplarze, rośliny świeżo posadzone lub gatunki i odmiany o niższej mrozoodporności, a także wszystkie pnącza uprawiane w chłodniejszych rejonach kraju, powinny być zabezpieczane na zimę. Do tej grupy należą m.in.: większość róż pnących (zwłaszcza odmiany wielkokwiatowe i powtarzające kwitnienie), glicynia (szczególnie młode rośliny przez pierwsze 2-3 lata po posadzeniu), niektóre odmiany powojników wielkokwiatowych, milin amerykański (młode pędy są wrażliwe na mróz), niektóre gatunki wiciokrzewów (np. wiciokrzew Henry’ego może przemarzać w ostre zimy), jeżyna Henry’ego (młode rośliny).
Metody zabezpieczania pnączy wrażliwych
Istnieje kilka sprawdzonych metod ochrony pnączy przed mrozem:
Kopczykowanie: Polega na usypaniu u podstawy pędów rośliny kopczyka (wysokości 20-30 cm) z ziemi ogrodowej, kompostu, kory sosnowej lub suchych liści. Zabieg ten chroni bryłę korzeniową oraz najniżej położone pąki przed przemarznięciem. Kopczykowanie stosuje się m.in. dla róż pnących, powojników, rdestu Auberta, młodych glicynii.
Okrywanie pędów roślin pnących ozdobnych: Pędy wrażliwych pnączy można osłaniać przed mrozem i wysuszającym zimowym wiatrem za pomocą różnych materiałów. Najczęściej stosuje się:
Białą agrowłókninę: Jest to materiał przepuszczalny dla powietrza i częściowo dla wody, który chroni przed mrozem, a jednocześnie pozwala roślinie oddychać. Owija się nią pędy lub całe krzewy.
Maty słomiane, jutowe, trzcinowe: Naturalne materiały, które dobrze izolują od zimna. Można nimi owijać pędy lub całe konstrukcje, na których rosną pnącza, co sprawia, że stają się one atrakcyjnym elementem na ścianie domu.
Stroisz: Gałązki drzew iglastych (np. świerkowe, jodłowe) ułożone wokół podstawy rośliny i na pędach stanowią dobrą izolację i chronią przed wiatrem.
W przypadku młodych, elastycznych róż pnących, można je delikatnie zdjąć z podpór, przygiąć pędy do ziemi (uważając, aby ich nie złamać) i okryć np. agrowłókniną lub stroiszem. Starszych, rozrośniętych krzewów zwykle nie zdejmuje się z podpór, lecz owija je razem z konstrukcją.
Kiedy okrywać i odkrywać rośliny: Pnącza należy okrywać dopiero po pierwszych silniejszych przymrozkach, gdy temperatura powietrza ustabilizuje się poniżej zera (zwykle na przełomie listopada i grudnia), a rośliny wejdą w stan spoczynku zimowego. Zbyt wczesne okrycie, gdy jest jeszcze ciepło, może być szkodliwe – roślina może kontynuować wegetację pod osłoną, „rozhartować się” i stać się bardziej wrażliwa na późniejsze mrozy. Wiosną osłony zdejmuje się stopniowo, gdy minie ryzyko silnych przymrozków (zwykle w marcu lub na początku kwietnia), najlepiej w pochmurny dzień, aby przyzwyczaić rośliny do słońca.
Zimowanie pnączy w donicach na balkonie/tarasie
Zimowanie pnączy uprawianych w pojemnikach jest znacznie trudniejsze niż tych rosnących w gruncie, ponieważ ich system korzeniowy jest o wiele bardziej narażony na przemarzanie i wysychanie z powodu niewielkiej objętości podłoża i braku naturalnej izolacji, jaką daje grunt.
Izolacja donicy: Przed nadejściem mrozów donicę należy starannie zaizolować ze wszystkich stron (łącznie z dnem). Można ją owinąć grubą warstwą styropianu, folii bąbelkowej, juty, starych koców lub specjalnych mat termoizolacyjnych. Donicę warto również postawić na materiale izolującym od zimnego podłoża balkonu (np. Na płycie styropianowej, drewnianych deskach można umieścić sadzonki pnączy.
Ochrona bryły korzeniowej: Wierzch ziemi w donicy można obsypać grubą warstwą (10-15 cm) kory sosnowej, suchych liści lub trocin, co dodatkowo zabezpieczy korzenie i podstawę pędów.
Przenoszenie do pomieszczeń: Najwrażliwsze na mróz gatunki pnączy (np. męczennica, bugenwilla, rodochiton), a także młode, słabo ukorzenione egzemplarze innych pnączy wieloletnich, najlepiej przenieść na zimę do chłodnego (temperatura od 0∘C do +5∘C, maksymalnie +10∘C), jasnego pomieszczenia, takiego jak nieogrzewany garaż z oknem, widna piwnica, weranda czy szklarnia. Zbyt wysoka temperatura w pomieszczeniu spowoduje przedwczesne rozpoczęcie wegetacji.
Podlewanie zimą: Należy pamiętać o sporadycznym podlewaniu pnączy zimujących w donicach (zarówno tych na zewnątrz, jak i w pomieszczeniach), zwłaszcza w okresach odwilży i bezmroźnej pogody. Podłoże nie może całkowicie wyschnąć, ale też nie może być stale mokre.
Ta strona używa plików cookie, aby poprawić Twoje doświadczenia. Założymy, że to Ci odpowiada, ale możesz zrezygnować, jeśli chcesz.AkceptujęCzytaj więcej
